Nederlands Formosa: de VOC in Tainan

Een handelspost op een zandbank

Begin jaren 1620 zocht de Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) een basis voor de handel met China onder de Ming en Japan onder de Tokugawa. Eerst versterkte ze de Penghu-eilanden, maar in 1624 werd ze daar door Chinese troepen verdreven. De compagnie trok daarop naar het oosten, naar Tayouan: een zandig schiereiland aan de kust van Taiwan, het huidige Anping.

Een eerste fort daar, Oranje genaamd, maakte plaats voor een permanente vesting. De bestuurders van de compagnie gaven die in 1626 de naam Zeelandia. De bouw duurde tot 1634. Aan de overkant van een ondiepe binnenzee, de Taijiang, lagen het vasteland en het gebied van de Siraya. Fort Zeelandia werd de zetel van het Nederlandse bestuur op het eiland. In 1642 namen de Nederlanders ook het Spaanse garnizoen in Keelung, in het noorden, in.

Hertenhuiden, suiker en zijde

De kolonie werd pas laat rendabel: de compagnie moest 22 jaar op winst wachten. Hertenhuiden gingen naar Japan, in 1638 alleen al 151.400 stuks en later zo'n 50.000 tot 80.000 per jaar. Suiker werd het belangrijkste exportproduct. In 1658 produceerde de kolonie 1,73 miljoen kati, waarvan 45 procent naar Perzië ging en 35 procent naar Japan. Tayouan diende ook als doorvoerhaven, waar zijde, zilver, specerijen en porselein werden overgeslagen tussen China, Japan, Zuidoost-Azië en Europa.

Veel van het boerenwerk werd gedaan door Chinese kolonisten. De compagnie bood hun gratis land, belastingvoordelen, ossen en leningen. In de 38 jaar van Nederlands bestuur vestigden zich zo'n 50.000 tot 60.000 Chinezen, die rijst en suikerriet verbouwden. Ze betaalden een verblijfsbelasting en moesten een vergunning bij zich dragen. Die belasting was een van de oorzaken van de opstanden in 1640 en 1652. In september 1652 trok de boer Guo Huaiyi met enkele duizenden boeren op tegen Sakam. De Nederlanders en hun Siraya-bondgenoten sloegen de opstand neer. Daarbij werden ongeveer 4.000 Chinezen gedood.

De Siraya

De vlakte achter Tayouan was het land van de Siraya. Zij woonden in dorpen als Sinckan, Mattauw (nu Madou), Soelangh (Jiali) en Baccloangh (Shanhua). Sinckan sloot al vroeg een bondgenootschap met de Nederlanders en leverde brandhout, hertenvlees en vis. In 1625 kocht de compagnie land van Sinckan en stichtte ze de nederzetting Sakam. Andere dorpen boden verzet. In de winter van 1635 versloegen de Nederlanders Mattauw.

Nederlandse zendelingen leerden de taal van de Siraya, schreven die op in het Latijnse alfabet, leidden dorpsscholen en vertaalden delen van de Bijbel. Het schrift overleefde de kolonie: in de 18e eeuw werden er nog altijd grondcontracten in opgesteld. Onderzoekers hebben sindsdien veel van deze Sinckan-manuscripten ontcijferd. Op 30 juli 2026 erkende de Taiwanese regering de Siraya als inheems volk. Het is de eerste groep die is erkend onder de nieuwe wet voor inheemse vlaktevolken.

Fort Provintia en het beleg door Koxinga

Na de opstand van 1652 bouwden de Nederlanders een tweede vesting, op het vasteland bij Sakam. Fort Provintia werd in 1653 begonnen en in 1655 voltooid, als middelpunt van de landbouwkolonie.

Zheng Chenggong, de Ming-gezinde legeraanvoerder die in Europa bekend werd als Koxinga, vertrok in 1661 vanuit Kinmen met ongeveer 25.000 soldaten en zeelieden. Zijn vloot voer op 30 april 1661 de Taijiang binnen. He Bin, eerder tolk voor de Nederlanders, loodste de schepen door de vaargeul van Luermen. Kort daarna gaf Fort Provintia zich over. Fort Zeelandia hield stand, dus sloeg Koxinga het beleg op om het garnizoen uit te hongeren. Tijdens het beleg gingen er geruchten dat de Nederlanders aanvallen op Chinese kolonisten aanstookten. Koxinga liet daarop mannelijke Nederlandse gevangenen executeren, en de overlevende vrouwen en kinderen werden tot slaaf gemaakt.

In 1661 slaagde een Nederlandse ontzettingsvloot er niet in het beleg te doorbreken. In januari 1662 wees een overloper, sergeant Hans Jurgen Radis, op een zwakke plek. Daarop beschoten de kanonnen van Zheng de redoute Utrecht. Gouverneur Frederik Coyett tekende op 1 februari 1662 de overgave, en op 9 februari vertrokken de Nederlanders naar Batavia. In Keelung hielden de Nederlanders het nog vol tot 1668. Daarna verlieten ze Taiwan.

Wat je in Anping kunt zien

Fort Zeelandia heet nu Anping Old Fort. Onder de Qing raakte de vesting in verval en bleef er weinig van over. In 1868, tijdens de Kamferoorlog, trof een Britse granaat het arsenaal en verwoestte veel van wat er nog stond. Het mooiste Nederlandse overblijfsel is de zuidelijke buitenmuur buiten de hoofdingang: zo'n 65,8 meter baksteen, overgroeid met de wortels van banyanbomen. Verder zijn er een halvemaanvormig bastion aan de noordelijke binnenkant en een put aan de westkant.

Het verhoogde platform van rode baksteen en de witte toren zijn van later. In 1897 maakten de Japanners de ruïnes met de grond gelijk en bouwden ze er een woning voor de douanebeambte bovenop. Die werd in 1930 een tentoonstellingsruimte. Bij een restauratie in 1975 kreeg de toren zijn spitse dak. Het Fort Zeelandia Museum, geopend in 2009, zit in de voormalige residentie van de douanecommissaris uit 1882. Een paar stappen verderop ligt de Anping Kaitai Tianhou-tempel. Daar leeft een Mazu-traditie voort die lokale verhalen in verband brengen met de vloot van Koxinga. Het handelshuis van Tait & Co. en het Anping Tree House laten de latere jaren als verdragshaven zien.

Wat je bij de Chihkan-toren kunt zien

Fort Provintia verging het slechter. Het ijzeren poortbord werd tijdens de opstand van Zhu Yigui in 1721 omgesmolten tot wapens. Tyfoons en aardbevingen lieten daarna alleen afbrokkelende muren over. In de jaren 1870 en 1880 bouwden Qing-ambtenaren op de fundamenten de Haishen-tempel en het Wenchang-paviljoen. Die Chinese hallen zijn wat de meeste bezoekers fotograferen.

Het Nederlandse werk zit lager. Delen van de fundamenten en de bastionmuren zijn bewaard gebleven, in rode baksteen met een metselspecie van oesterschelpkalk, suikerwater en kleefrijst. Tussen de twee hallen ligt een halvemaanvormige put. In 1935 werd de plaatselijke onderzoeker Lu Chia-hsing er in een mand in neergelaten. Hij stelde vast dat de Nederlanders de put hadden gebouwd. De negen stenen tafels op schildpadden in de tuin beschrijven de veldtocht van de Qing tegen de opstand van Lin Shuangwen in de jaren 1780. Voor het bredere verhaal kun je terecht in het National Museum of Taiwan History in Annan, ten noorden van het centrum. Het bezit zo'n 60.000 objecten uit het inheemse, Nederlandse, Spaanse, Chinese, Britse en Japanse Taiwan.

Eten bij de forten

In Anping gaat Wang Shih Fish Skin Dishes aan de Anping Road al voor zonsopgang open. Je krijgt er melkvisvel in soep of op rijst met gestoofd varkensvlees. Chou's Shrimp Roll, verder naar het oosten aan dezelfde weg, wikkelt de garnalenvulling in varkensnetvet voordat de rollen gefrituurd worden. Tong Ji Anping Douhua, op korte loopafstand ten westen van het fort, maakt zijdezachte tofupudding. Xie Shopkeeper, bij het kanaal, serveert een rijk gevulde congee met melkvis en zeevruchten. Wen Zhang Beef Soup is tot laat open.

Rond de Chihkan-toren serveert Lo Cheng Migao aan de Minzu Road kleefrijst met gestoofd varkensvlees en visvlokken. Fu Tai Table, in dezelfde straat, is een klassiek Tainanees eethuis met rijst met gestoofd varkensvlees en kleine bijgerechten. Hsin Hsin en Amei, twee van de oude banketrestaurants van de stad, liggen in de straten rond de toren. De oorspronkelijke zaak van Du Hsiao Yueh voor danzai-noedels ligt op korte loopafstand naar het zuiden, aan de Zhongzheng Road.